Abstrakt: In recent years, sociological interest in the study of social class—particularly its subjective dimensions—has intensified. This article contributes to this growing body of literature by focusing on Poland as a case within the Central and Eastern European region. It emphasizes the role of historical context and family histories in shaping processes of class mobility and class reproduction, and examines these processes from a biographical perspective. Drawing on a comparative analysis of biographical pathways of upward mobility and reproduction, we introduce two analytical concepts naming the historical moments/processes potentially reshaping individuals’ class histories: openings, referring to moments that facilitate upward mobility, and ruptures, referring to interruptions in reproduction or obstacles to upward mobility. We also identify three pivotal historical moments that emerge in the collected narratives as shaping class histories and class identities in Poland: the Second World War, the 1989 political and educational transformation, and the integration into EU institutions from 2004 onwards. The analysis is based on 42 biographical interviews with academics. It demonstrates the value of qualitative, biographical methods for examining class identities, which often diverge from patterns captured by purely objective criteria. This approach further allows us to reveal the role of social history and multigenerational family history in making the individuals’ class histories and identities complex and ambiguous.

Abstrakt: Artykuł zawiera opis doświadczeń zebranych podczas realizacji projektu badawczego poświęconego biograficznym doświadczeniom awansu i reprodukcji klasowej. W ramach projektu realizowane były wywiady biograficzno-narracyjne z naukowcami, artystami i menadżerami biznesu, którzy w toku życia doświadczyli międzypokoleniowego awansu klasowego lub podążają ścieżkami zawodowymi co najmniej jednego z rodziców. Autorzy koncentrują się na aspektach metodologicznych. Praktykując założenia socjologii refleksyjnej, szczególną uwagę przywiązują do roli pozycjonalności badaczek i badaczy w całym procesie badawczym oraz do konieczności jej ciągłego kontekstualizowania w toku pracy zespołowej. Z uwagi na koncentrację badań na klasie i biografii istotne staje się rzetelne uwzględnienie w procesie badawczym i analitycznym klasy jako kluczowej kategorii wpływającej na sytuację wywiadu biograficznego, interpretację zebranego materiału, pracę emocjonalną badaczy oraz dynamikę zespołu badawczego.

Abstrakt: W tym rozdziale analizujemy zjawisko elastycznego zatrudnienia w Polsce w latach 2008–2018 i odpowiadamy na pytania o jego powszechność i relacje z prekaryzacją pracy. Opierając się na reprezentatywnych, ilościowych danych z badania panelowego POLPAN, opisujemy (1) skalę niestandardowego zatrudnienia, (2) jego rozkład w strukturze społecznej, (3) jego wpływ na dalszy przebieg kariery oraz (4) deklarowaną niepewność zatrudnienia. Analiza wskazuje na kumulowanie się niestandardowej pracy wśród młodszych pracowników i w zawodach wymagających niższych kwalifikacji, czyli na postępującą dualizację rynku pracy. Zarazem, co zaskakujące, subiektywna percepcja ryzyka utraty pracy jest stosunkowo niska wśród badanych, niezależnie od formy zatrudnienia. Jest to sprzeczne z rozumieniem niestandardowego zatrudnienia jako mniej bezpiecznego i częstym łączeniem takiej pracy z prekaryzacją. Tłumaczymy to normalizacją prekaryjnego zatrudnienia, czyli postrzeganiem niestabilności jako czegoś zwyczajnego, a nawet pożądanego, lub rozumieniem „pracy”, którą można „utracić” – definiowanej już nie w kategoriach relacji z konkretnym pracodawcą, ale jako szerszej możliwości wykonywania określonego zawodu.

Abstrakt: Choć elastyczne zatrudnienie stanowi przedmiot wielu badań socjologicznych, jego poszczególne formy wciąż wymagają pogłębionej analizy. Tę lukę uzupełnia artykuł, w którym przeprowadzona została analiza trzech niestandardowych form zatrudnienia wśród analityków danych i pracownic opieki: „pozornego” samozatrudnienia, umów-zleceń oraz pracy nierejestrowanej. Artykuł odpowiada na pytanie, czy niestandardowe zatrudnienie zawsze pogarsza warunki pracy, czy też może stanowić również pożądany typ umowy. Badanie pokazuje, że brak formalnych regulacji – będący konsekwencją braku standardowego zatrudnienia – nie prowadzi automatycznie do prekaryzacji, a motywacje pracowników i pracownic mieszczą się w spektrum od dobrowolności po przymus. W zależności od konkretnej formy zatrudnienia, sektora rynku pracy, wieku oraz indywidualnych zasobów niestandardowe zatrudnienie może funkcjonować zarówno jako strategiczny wybór umożliwiający uzyskanie korzyści, jak i prowadzić do prekaryzacji, co potwierdza wewnętrzne zróżnicowanie tej szerokiej kategorii.

Abstrakt: Systemy emerytalne oparte na modelu ubezpieczeniowym były pierwotnie projektowane z myślą o mężczyznach jako głównych żywicielach rodzin, pracujących na podstawie stałych umów i bez przerw w karierze. Od momentu ich powstania udział kobiet w rynku pracy znacząco wzrósł, jednak średnio ich ścieżki kariery zawodowej są nadal krótsze i mniej linearne w porównaniu do trajektorii mężczyzn. Zmiany demograficzne skłoniły wiele krajów do zreformowania swoich systemów emerytalnych w celu zapewnienia im długoterminowej stabilności finansowej, a reformy te w różnym stopniu próbowały odnieść się do kwestii krótkich karier zawodowych. W Polsce reformy wprowadzone w 1999 roku przyniosły istotne zmiany w zasadach nabywania uprawnień emerytalnych. Doprowadziło to do wyłonienia się nowej kategorii emerytów – osób, które odprowadzały składki do systemu przez krótki okres i w konsekwencji otrzymywały bardzo niskie świadczenia. Niniejszy artykuł przedstawia zarys eksploracyjnego, jakościowego badania pilotażowego przeprowadzonego w 2018 roku wśród dziewięciu kobiet pobierających z powszechnego polskiego systemu emerytalnego świadczenia w kwocie niższej niż ówczesna tzw. „najniższa emerytura”. W analizie odwołano się do pojęcia kariery zawodowej i jej związku z emeryturą, aby zidentyfikować różnorodne uwarunkowania w przebiegu życia, które przyczyniły się do ich sytuacji. Czynniki te obejmują niepowodzenia w dzieciństwie i okresie dorastania wpływające na poziom wykształcenia; obowiązki domowe i opiekuńcze połączone z oczekiwaniami kulturowymi i niewystarczającym wsparciem instytucjonalnym; sytuację na rynku pracy oraz brak możliwości udokumentowania niektórych okresów zatrudnienia. Materiał badawczy wskazuje, że znaczna część pracy wykonywanej przez respondentki w ciągu całego życia nie przełożyła się na świadczenie emerytalne, jako że wiązała się albo z nieodpłatnymi obowiązkami domowymi i opiekuńczymi, albo z pracą wykonywaną bez formalnych umów.

Abstrakt: W artykule przedstawiamy metodologię pomiaru prekaryzacji zatrudnienia w badaniach międzynarodowych opartą na indywidualnych danych o karierach zawodowych z krajowych badań panelowych. Po pierwsze, proponujemy miarę prekaryzacji zatrudnienia, która jest porównywalna między krajami różniącymi się instytucjami, regulacjami prawnymi i praktykami w zakresie organizacji stosunków pracy. Aby rozwiązać problemy z porównywalnością wynikające ze stosowania wskaźników zatrudnienia na czas określony w badaniach nad niekorzystną sytuacją na rynku pracy, konceptualizujemy prekaryzację zatrudnienia w kategoriach sekwencji doświadczeń na rynku pracy, które niosą uniwersalne znaczenie jako wskaźniki powiązania z rynkiem pracy: brak zatrudnienia, niskie dochody z pracy oraz utrata pracy. Opierając się na najnowszych osiągnięciach w dziedzinie wskaźników sekwencyjnych, opracowujemy Międzynarodowy Wskaźnik Prekaryzacji (CNPI) i testujemy jego działanie przy użyciu danych o biografiach zawodowych z niemieckiego panelu społeczno-ekonomicznego (SOEP). Potwierdzamy dobrą trafność teoretyczną proponowanej miary, porównując jej rozkład w subpopulacjach, a także oceniając statystyczny związek między wskaźnikiem a typowymi korelatami prekaryjnego zatrudnienia zidentyfikowanymi w literaturze: statusem zatrudnienia i satysfakcją z życia. Po drugie, szkicujemy ramy metodologiczne dla harmonizacji ex-post danych o karierze zebranych w różnych typach indywidualnych badań panelowych. Uznając różnice metodologiczne między tymi badaniami, proponujemy przyjęcie wspólnego, opartego na kalendarzu formatu organizacji danych podłużnych oraz skonstruowanie zmiennych kontrolnych harmonizacji w celu uwzględnienia błędów retrospekcji i pomiaru wynikających ze specyficznych rozwiązań metodologicznych przyjętych w badaniach krajowych.